Valgevaar

Deel A. Oplossingen voornamelijk gericht op het voorkomen van horizontaal valgevaar (vallen, uitglijden, struikelen)

Oplossing 1 Zicht op locaties
Collectief

Bij werkzaamheden op locatie wordt gezorgd voor voldoende verlichting op het buitenterrein, de werkplek, paden, gangen en trappen. Het verlichtingsniveau moet minimaal zo hoog zijn als in onderstaande tabel. Voer een risicobeoordeling uit (RI&E, TRA, LMRA) om te beoordelen of een hoger niveau noodzakelijk is.

Bij werkzaamheden op locatie wordt het daglicht zo nodig aangevuld met:

• Vaste verlichting (reeds aanwezig, of alvast geplaatst).
• Tijdelijke verlichting op een accu of aggregaat.

Toelichting:
Als er op het dak gewerkt wordt en daglicht is onvoldoende, dan wordt bovenstaande oplossing toegepast. Individuele verlichting wordt niet gebruikt als op het dak gewerkt wordt.  Snoeren en kabels zijn zodanig weggewerkt dat zij geen struikel- en valgevaar vormen. 

De verlichtingseenheid lux geeft weer hoeveel licht er op een oppervlakte valt. Er zijn meetinstrumenten om precies vast te stellen hoeveel lux er in een bepaalde situatie is. Om gevoel te krijgen van hoeveel een bepaald aantal lux nu eigenlijk is, zijn in onderstaande tabel enkele voorbeelden opgenomen.

Oplossing 2 Opgeruimde werkplek op locatie
Collectief

De werkplek op locatie is opgeruimd. Dat houdt in ieder geval in:

• Looppaden, ladders, trappen en vluchtwegen zijn vrij van spullen.
• Kabels en snoeren zijn zodanig weggewerkt dat zij geen valgevaar veroorzaken. Dit kan bijvoorbeeld door het opbinden van kabels en snoeren en/of door het gebruik van kabelmatten.
• Materiaal wordt opgeslagen op een plek en een manier waardoor het geen struikelgevaar veroorzaakt. Bijvoorbeeld door het materiaal in een container op vloerniveau op te slaan, door materiaal op het laatste moment op het dak te plaatsen, door materiaal geordend bij elkaar op te slaan.
• Materiaal, materieel en afval worden niet opgeslagen nabij sparingen, daglichtvoorzieningen en dakranden.
• Gereedschap wordt in pauzes en na gebruik ordelijk weggelegd.

Oplossing 3 Veiligheidsschoeisel
Persoonlijke beschermingsmiddelen

Medewerkers (vast en tijdelijk) krijgen veiligheidsschoenen of veiligheidslaarzen die voorzien zijn van stroeve zolen, zoals schoeisel dat voldoet aan NEN-EN-ISO 20345 klasse S3 of S5. Gezien de werkzaamheden van een dakdekker moet de schoen of laars vuurbestendig zijn (inclusief de veters). Daarnaast moet, bij bitumineuze dakbedekkingswerkzaamheden, de zool warmte isolerend en hittebestendig zijn, bestand tegen kortstondige temperaturen tot 300⁰ Celsius.

Voor de opstart van een project wordt nagegaan of er redenen zijn om het hierboven genoemde veiligheidsschoeisel aan te passen. Dit gebeurt in de project risico-inventarisatie en -evaluatie, het V&G-plan en/of de Taak Risico Analyse.

Toelichting:
Veelgebruikte dakdekkersschoenen zijn halfhoge veiligheidsschoenen klasse S3 HI (hitte isolerende werking) HRO (hittebestendige buitenzool) SRC (slipweerstand klasse C) met enkelpolstering voor versteviging van de enkels, watertong (zodat water niet via de tong binnendringt) en slijtvaste kruipneus.
Belangrijk is dat de schoen of laars goed past bij de persoon die ze draagt. Geef medewerkers daarom de mogelijkheid om te kiezen uit verschillende soorten schoeisel (zolang deze aan de eisen voldoen).

Deel B. Oplossingen voornamelijk gericht op het voorkomen van verticaal valgevaar

Oplossing 4 Veilige dakopgang
Collectief/individueel

Manieren van veilige dakopgang zijn:

Collectieve maatregel

1. Van binnenuit met een permanente trap, via een deur;
2. Van binnenuit met een permanente trap, via een raam of dakluik;
3. Personenlift;
4. Trappentoren;
5. Steiger;
6. Gevelladder, kooiladder (met rustbordessen);

Als een collectieve maatregel technisch niet mogelijk is, dan wordt gekozen voor een individuele maatregel.`

Individuele maatregelen

7. Verplaatsbare ladder (onder voorwaarden, zie ook oplossing Ladders ter overbrugging van hoogteverschillen).

Toelichting
Bij de voorbereidingen van werkzaamheden op een plat dak worden afspraken gemaakt met de opdrachtgever of hoofdaannemer over het voorkomen van valgevaar. Het gaat hierbij om het veilig bereiken van het dak (veilige dakopgang) én om het veilig werken op het dak (zie oplossing Werken op hoogte).

Bij het aannemen van de opdracht (dakopname, offerte stadium en/of werkvoorbereiding) wordt uitgezocht of het dak van binnenuit bereikbaar is met een permanente trap. Als dit niet zo is, dan wordt vastgelegd hoe het dak bereikbaar wordt gemaakt. Hierbij wordt een zo veilig mogelijke methode gekozen (zie opsomming hierboven). Ook fysieke belasting kan daarbij een rol spelen. Alleen als een methode van een hoger niveau redelijkerwijs niet mogelijk is, wordt gekozen voor een ‘lagere maatregel’. De uiteindelijke keuze worden vastgelegd, inclusief de overwegingen die daarbij zijn gemaakt en de partij die voor de veilige dakopgang zal zorgen. Het vastleggen gebeurt in: 

• het contract met de opdrachtgever of hoofdaannemer.
• in de projectrisico-inventarisatie en -evaluatie en/of in het V&G-plan. 

Als de opdrachtgever of hoofdaannemer niet voor deze voorzieningen zorgt, dan voert de werkgever een risicobeoordeling uit om te bepalen welk niveau van valbeveiliging toegepast moet worden. Hierbij wordt gebruik gemaakt van het schema Aanpak valgevaar bij werkzaamheden op platte daken (zie volgende pagina). Deze beoordeling wordt vastgelegd in de projectrisico-inventarisatie en -evaluatie en/of in het V&G-plan.

Bij bestaande daken wordt nagegaan of informatie bekend is over de draagkracht van het dak en wordt visueel nagegaan of er problemen met de draagkracht te verwachten zijn. Dit wordt vastgelegd in de project risico-inventarisatie en -evaluatie en/of in het V&G-plan.

N.B. In veel gevallen is een tweede vluchtweg vanaf het dak nodig. Bepaal dit ook in de voorbereidende fase. Aangeraden wordt om in ieder geval te zorgen voor een tweede vluchtweg vanaf daken die zich bevinden op meer dan 3 meter boven een onderliggend niveau. 

Voor alle voorzieningen die worden toegepast geldt dat ze moeten voldoen aan de relevante veiligheidsnormen. Enkele voorzieningen worden in de onderstaande oplossingen verder uitgewerkt.

Bij het schema Aanpak valgevaar bij werkzaamheden op platte daken gelden de volgende definities:

• Werken op hoogte:
  • Hoger dan 2,5 meter boven het vloeroppervlak of boven het eerst volgende werkvlak (bij dakranden, daglichtvoorzieningen en/of sparingen in vloeren).
  • Als er openingen in vloeren zijn.
  • Als er sprake is van risicoverhogende omstandigheden, zoals het werken boven water, bij aanwezigheid van verkeer, en/of bij aanwezigheid van uitstekende delen/objecten (bijvoorbeeld steigerpijpen of vlechtwerk). Deze risicoverhogende omstandigheden komen naar voren uit de risicobeoordeling (RI&E, TRA, LMRA).
• Kortdurende werkzaamheden zijn:
  • Dakinspecties en dakopnames;
  • Periodiek reinigend onderhoud;
  • Reparaties niet geheel vervangen;
  • Plaatsen en verwijderen collectieve voorzieningen.
• Permanente voorzieningen bieden tot minimaal 1 meter boven het werkvlak beveiliging tegen vallen en hebben minimaal een tussenleuning/railing, zodat openingen maximaal 47 cm zijn. En hebben een plank/dakrand vanaf de vloer tot minimaal 15 cm hoogte.
• Collectieve voorzieningen kunnen bijvoorbeeld zijn:
  • Dakrandbeveiliging: leuning of hekwerk tot minimaal 1 meter boven het werkvlak, minimaal een tussenleuning waardoor openingen maximaal 47 cm zijn en een kantplank van minimaal 15 cm. (Let op de leverancier stelt eisen met betrekking tot de maximale hellingshoek van het dakvlak).
  • Semipermanent dakrandbeveiliging/afzetten tot minimaal 1 meter boven werkvlak.
• Individuele voorzieningen kunnen bijvoorbeeld zijn:
  • Individuele gebiedsbegrenzing (vaste lijn gekoppeld aan kabel (rail)systeem of verankeringspunten en harnasgordel);
  • Individuele valbeveiliging (instelbare lijn gekoppeld aan kabel (rail)systeem of verankeringspunt en harnasgordel).

Oplossing 5 afdoende afstand bewaren tot de dakrand, daglichtvoorzieningen en sparingen - Als de afstand minimaal TWEE meter tot de dakrand, daglichtvoorzieningen en sparingen is.
Collectief

Als gewerkt wordt op een plat dak zonder permanente voorzieningen bij dakranden, daglichtvoorzieningen en/of sparingen dan wordt het risico op vallen van het dak (ook na struikelen) zoveel mogelijk voorkomen.

Als de afstand minimaal TWEE meter tot de dakrand, daglichtvoorzieningen en sparingen is, dan wordt dit gedaan door:

Een fysieke afzetting op minimaal twee meter afstand van de dakrand of daglichtvoorziening. Deze fysieke afzetting bevindt zich op een hoogte van minimaal 1 meter van het werkvlak. Dit kan bijvoorbeeld een touw, lint of ketting zijn.

Als het gaat om sparingen dan wordt het risico op vallen voorkomen door één van de volgende twee opties:

1. Dichtleggen met een beloopbaar materiaal. Dit materiaal wordt spijker- of schroefvast geborgd. En het materiaal wordt gemarkeerd zodat het goed zichtbaar is. Dit kan bijvoorbeeld door er een kruis op te zetten of door gebruik te maken van een andere kleur.
2. Collectieve valbeveiliging direct rondom de sparing met een leuning op een hoogte van minimaal 1 meter boven het werkvlak. Met een tussenleuning, zodat openingen maximaal 47 cm zijn. Met een kantplank van minimaal 15 cm, indien er geen opstand (van minstens 15 cm hoogte) aanwezig is.

Oplossing 6 Afdoende afstand bewaren tot de dakrand, daglichtvoorzieningen en sparingen - Als de afstand minimaal VIER meter tot de dakrand, daglichtvoorzieningen en sparingen is.
Collectief

Als gewerkt wordt op een plat dak zonder permanente voorzieningen bij dakranden, daglichtvoorzieningen en/of sparingen dan wordt het risico op vallen van het dak (ook na struikelen) zoveel mogelijk voorkomen.

Als de afstand tot de dakrand, daglichtvoorzieningen of sparingen minimaal VIER meter is, dan wordt een visuele markering aangebracht met een duidelijke, afwijkende kleur ten opzichte van de rest van het dak. 

Oplossing 7 Individuele gebiedsbegrenzing
Individueel/PBM

Als kortdurende werkzaamheden worden uitgevoerd op een plat dak zonder permanente voorzieningen bij dakranden, daglichtvoorzieningen en/of sparingen dan wordt het risico op vallen van hoogte (ook na struikelen) zoveel mogelijk voorkomen door individuele gebiedsbegrenzing.

Onder kortdurende werkzaamheden worden de volgende activiteiten verstaan: 

• Dakinspecties en dakopnames;
• Periodiek reinigend onderhoud;
• Reparaties (niet algeheel vervangen);
• Plaatsen en verwijderen van collectieve voorzieningen.

Bij individuele gebiedsbegrenzing werkt de werknemer aangelijnd, waarbij de lijn is gekoppeld aan een kabel (rail) systeem of aan individuele ankerpunten. De lijn voorkomt dat de persoon buiten de dakrand terecht kan komen (zowel bij de rand van het dak als rondom daglichtvoorzieningen en sparingen). 

Bij gebiedsbegrenzing wordt bij voorkeur gebruik gemaakt van een vaste, niet instelbare lijn. Dit is echter niet in alle daksituaties mogelijk, zeker niet als er sprake is van daglichtvoorzieningen of daken met inkepingen. Wanneer het nodig is om met een instelbare lijn te werken, dan geldt nog steeds dat vallen nooit mogelijk mag zijn.

Personen die werken met individuele gebiedsbegrenzing ontvangen minimaal jaarlijks voorlichting over:

• Hoe gebiedsbegrenzing wordt toegepast.
• De manier waarop de lijn moet worden ingesteld om te voorkomen dat je buiten de dakrand (of daglichtvoorzieningen of sparing) terecht komt. 

Bij zowel de vaste lijn als bij de verstelbare lijn moet gebruik gemaakt worden van een harnasgordel die voldoet aan NEN-EN 361 en gekeurd volgens de eisen van de leverancier. Een instelbare lijn moet voldoen aan dezelfde vereisten, als een vaste, niet instelbare lijn.

Oplossing 8 Individuele valbeveiliging
Individueel

Als alle andere vormen van valbeveiliging niet mogelijk zijn, dan wordt gebruik gemaakt van individuele valbeveiliging. Hierbij geldt: 

• Verankeringspunten moeten voldoen aan NEN-EN 17235:2024 (permanente verankeringspunten) of NEN-EN 795:2012 (permanente/tijdelijke verankeringspunten) en periodiek worden gekeurd conform de eisen van de leverancier. Voor aanvang van de werkzaamheden moet nagegaan worden of hieraan wordt voldaan.
• Harnasgordels moeten voldoen aan NEN-EN 361:2002 en gekeurd volgens eisen van de leverancier.
• Het harnas moet zijn afgestemd op het postuur en het gewicht van degene die het harnas draagt. Er moet altijd een tweede persoon aanwezig zijn die in geval van een val zijn/haar collega kan redden. Deze persoon is getraind hiervoor en ook in staat om een redding uit te voeren.
• Een valdemper wordt alleen gebruikt wanneer uit de risico-beoordeling is gebleken dat dit in de gegeven situatie noodzakelijk is en bovendien met het oog op de valhoogte (minimaal benodigde vrije ruimte, zie voorbeeld 1 en 2 tab Arbeidsrisico) mogelijk is.
• Na betreding van het dak moet direct aangelijnd worden. Indien er geen voorzieningen zijn, worden deze direct aangebracht.

Personen die werken met individuele valbeveiliging ontvangen minimaal jaarlijks voorlichting over:

• Waar goed passende valbeveiliging aan voldoet.
• Hoe valbeveiliging, inclusief harnas, moet worden gebruikt. Deze handeling wordt door iedereen uitgevoerd op de training.
• De manier waarop de lijn moet worden ingesteld en aangehaakt om te voorkomen dat je buiten de dakrand (of daglichtvoorzieningen of sparing) terecht komt.
• Welke handelingen nodig zijn als iemand toch valt.

Toelichting
Bij gebruik van een valdemper wordt de benodigde vrij ruimte (ook wel valruimte of valhoogte, zie voorbeeld 1 en 2 tab Arbeidsrisico) berekend aan de hand van:

• De lengte van de lijn en verbindingselementen (karabiners).
• De lengte van de uittrek van de schokdemper.
• De afstand tussen het bevestigingspunt van de gordel en de voeten van de werknemer (grofweg kan hier de lichaamslengte voor genomen worden).
• De veiligheidsmarge (minimaal 1 meter).

In de praktijk is er meestal de benodigde vrije ruimte meestal minimaal 6 meter.

N.B. Let ook op aanwezigheid van obstakels, zoals draadeinden van vlechtwerk.

De werknemers moeten kunnen beschikken over een gebruiksaanwijzing van zowel alle gebruikte arbeidsmiddelen en persoonlijke beschermingsmiddelen. De goede staat van (onderhoud van) die middelen moet kunnen worden aangetoond.

Oplossing 9 Niet aanvangen of staken van de werkzaamheden bij harde wind
Collectief

Sterke wind vergroot de kans op vallen. Het werk wordt in ieder geval niet aangevangen of in ieder geval gestaakt bij:

• Windkracht 6 als er gewerkt wordt op rolsteigers, trappen en/of ladders.
• Windkracht 6 als er gewerkt wordt op een hoogte boven 10 meter.
• Windkracht 7 als gewerkt wordt op een hoogte boven 3 meter.

Hijswerkzaamheden worden in ieder geval gestaakt bij windkracht 7.

De maatregelen zijn in onderstaand stroomdiagram weergegeven:

Oplossing 10 Preventie van wegwaaien van materialen en materieel bij werkzaamheden op het dak

Bij harde wind kan materiaal (dakkappen, isolatiematerialen, et cetera) en materieel van het dak waaien. Vanaf windkracht 5 worden in ieder geval passende maatregelen getroffen om wegwaaien van materialen en materieel te voorkomen. 
Na een storm met minimaal windkracht 8 worden traptorens en steigers in ieder geval beoordeeld op veiligheid voordat zij worden betreden.

Passende maatregelen zijn onder andere:

• Materialen vastleggen met netten en/of vastsjorren met spanbanden.
• Materialen verzwaren door bijvoorbeeld dakrollen (geborgd tegen wegrollen).
• Het verwijderen of neerklappen van dakrandbeveiliging.

Toelichting:
Voer het werk rondom de dakrand, daglichtvoorzieningen en sparingen zoals het neerklappen van de dakrandbeveiliging veilig uit, bijvoorbeeld aangelijnd. Raadpleeg vooraf de instructies van de leverancier van de dakrandbeveiliging om na te gaan wanneer en welke maatregelen genomen moeten worden bij harde wind. 

Oplossing 11 Niet aanvangen of staken van de werkzaamheden bij regen, ijzel en sneeuw
Collectief

De kans op vallen, struikelen en uitglijden neemt toe als vloeren, daken, trappen, bordessen et cetera glad zijn door regen, sneeuw of ijzel. Dit geldt voor maaiveldniveau en voor werken op hoogte.
Elke dag wordt voor aanvang van het werk nagegaan of maatregelen nodig zijn om de werkplek ook in dit opzicht begaanbaar te maken en te houden. Dit wordt vastgelegd in een LMRA. Dakwerkzaamheden worden gestaakt als het dak glad is. Bij sneeuw en ijzel wordt het werk op het dak in ieder geval gestaakt. 

Toelichting
Voor gladheidsbestrijding bij toegangswegen en op het bouwterrein kan gebruik gemaakt worden van zand, zout, kleikorrels, grit et cetera. Dit kan niet toegepast worden op het dak. In de CAO is vastgelegd dat medewerkers het werk mogen staken in geval van sneeuw en ijzel.
N.B. Let ook op voorwerpen die kunnen glijden of vallen.

Deel C. Oplossingen gericht op het gebruik van een ladder

Oplossing 12 Ladders ter overbrugging van hoogteverschillen
Collectief

Als het dak niet van binnenuit te bereiken is en er zijn geen andere arbeidsmiddelen toepasbaar, mogen ladders  gebruikt worden om een tijdelijke arbeidsplaats op hoogte te bereiken en deze weer te verlaten. De volgende voorwaarden gelden:

• Als een vaste opstelplaats of vast borgingspunt voor ladders aanwezig is, dan wordt deze gebruikt.
• Het maximale hoogteverschil dat door een ladder mag worden overbrugd is 7,5 meter.
• De hellingshoek van de ladder is tussen 65 en 75 graden.
• De ladder is geborgd tegen onderuit schuiven en tegen zijdelings schuiven.
• Aanrijdgevaar is voorkomen.

Voorafgaand aan het werk wordt bepaald waar de laddertoegang wordt gerealiseerd en deze wordt tijdens de uitvoering van het werk gehandhaafd. 

Toelichting
Er moet altijd gezocht worden naar een mogelijkheid voor toegang tot het dak die zo hoog mogelijk in de arbeidshygiënische strategie ligt. Zie ook O4 Veilige dakopgang.

Het borgen tegen het onderuit schuiven en zijdelings schuiven dient beneden en/of boven te worden uitgevoerd, bijvoorbeeld door vaste regelingspunthaken, een stabiele onbeweeglijke ondergrond, het vastzetten aan boven- en/of onderkant van de ladder, het gebruik van een anti-slipbalk (brede voet), stabilisatiebalk of steunen). De sporten van een ladder of trap moeten horizontaal blijven.
Een ladder moet minimaal een meter uitsteken boven de verdieping waar het op uit komt.

Oplossing 13 Ladders en trappen als werplek voor kortdurend werk
Individueel

Ladders en trappen mogen alleen voor kortdurende werkzaamheden gebruikt worden en als andere arbeidsmiddelen (bijvoorbeeld een steiger of hoogwerker) niet mogelijk zijn. Om dit te bepalen wordt een aparte risicobeoordeling uitgevoerd. 

Voor het gebruik van een ladder of een trap gelden de volgende voorwaarden:

• De stahoogte is kleiner dan 5 meter.
• De totale statijd per project is korter dan 2 uur.
• De individuele statijd per dag is korter dan 1 uur.
• De reikwijdte is kleiner dan 1 armlengte.
• De persoon heeft voortdurend tenminste 1 hand aan de ladder.
• Een te dragen voorwerp is lichter dan 10 kg.
• De krachtsuitoefening is kleiner dan 50 Newton (werk met licht elektrisch gereedschap en leeghalen dakgoten). Overige werkzaamheden moet op de benodigde kracht worden onderzocht.
• Het te vervoeren materiaal is kleiner dan 1 meter.
• De windkracht is lager dan 6 Beaufort en er is geen sprake van gladheid.
• De ondergrond is onbeweeglijk, hard en vlak. De trap of ladder mag, bijvoorbeeld door wegzakken, niet op de sporten of treden rusten.
• De ladder en/of moet onderaan de stijlen voorzien zijn van een deugdelijk antislip profiel (dop).

Als een ladder als werkplaats wordt gebruikt, dan geldt aanvullend:

• De hellingshoek van de ladder is tussen 65 en 75 graden.
• De ladder is geborgd tegen onderuit schuiven en tegen zijdelings schuiven.
• De ladder heeft een vaste opstelplaats.
• Aanrijdgevaar is voorkomen.

Als een trap een platform heeft dat als hoogste standplaats kan dienen, dan moet dit platform voorzien zijn van een steunbeugel, waarvan de steunverlenende zijde niet buiten het platform mag steken en waarbij de verticale afstand (gemeten tussen platform en steunbeugel) ten minste 60 centimeter moet bedragen.

Valgevaar

Maatregelen die een invulling vormen van een arbovoorschrift worden ter toetsing voorgelegd aan de Nederlandse Arbeidsinspectie. In onderstaande tabel is aangeven welke maatregelen dit zijn en voor welk arbovoorschrift de maatregel een invulling is. Deze tabel wordt niet opgenomen in de Arbocatalogus.
De arbocatalogus is van toepassing op alle categorieën medewerkers, tenzij anders is aangegeven in de maatregel.

Wetgevingstabel

Valgevaar

CAO BIKUDAK

ARTIKEL 14  ARBEIDSOMSTANDIGHEDEN

4. De werkgever is verplicht de onderstaande persoonlijke beschermingsmiddelen en collectieve- en/of individuele valbeveiligingsmiddelen aan de bij hem in dienst zijnde werknemer ter beschikking te stellen:   

- gehoorbescherming (bijvoorbeeld otoplastieken); 
- adembescherming (bijvoorbeeld een gezichtsmasker of stofkap); 
- veiligheidsschoenen; 
- werkhandschoenen; 
- hekwerk; 
- harnas met toebehoren; 
- zonnebril met UV-bescherming; 
- (zonne)pet met nekflap ter bescherming tegen UV-straling; 
- UV-beschermende werkkleding; 
- zonnebrand.