Getoetst door Nederlandse Arbeidsinspectie november 2025

Oplossing 1 Mogelijke EMV-bronnen voor aanvang van het werk inventariseren
Procesaanpak

Bij dakbedekkingswerkzaamheden wordt soms gewerkt in of in de nabijheid van elektromagnetische velden. Deze mogelijke blootstelling, het onderstaande proces en algemeen geldende maatregelen moeten in ieder geval vastgelegd worden in de RI&E. Onderstaand proces, de risico-beoordeling en de maatregelen die nodig zijn om veilig te kunnen werken, moet eveneens per project worden vastgelegd in het V&G-plan, de (project) RI&E en/of de TRA.

Stap 1
Bij de voorbereidingen van werkzaamheden op een plat dak wordt de opdrachtgever of hoofdaannemer gevraagd of er bronnen zijn van elektromagnetische velden zijn, en zo ja, welke dit zijn.

Stap 2
Als er sprake is van:

• Schotel- en sector (of paneel)antennes voor mobiele communicatie, zie oplossing 2 uit de Arbocatalogus.
• Zendapparatuur van een radiozendamateur, zie oplossing 3 uit de Arbocatalogus.
• Alle overige bronnen, ga naar stap 3 (hieronder in deze oplossing van de Arbocatalogus).

Stap 3
Ga na van wie de bron is. Dit kan op de bron staan of gevraagd worden aan de  gebouweigenaar. 

Stap 4
In overleg met de eigenaar van de EMV-bron wordt een risicobeoordeling gemaakt. Daaruit blijkt waar het dak veilig betreden kan worden. Als dit niet mogelijk is wordt bepaald hoe veilig gewerkt kan worden, bijvoorbeeld door de bron uit te schakelen.

Stap 5
Nagegaan wordt of bij deze werkzaamheden jeugdigen, zwangeren en/of medewerkers met een implantaat of medisch toestel aanwezig kunnen zijn.

Toelichting
Bij dakbedekkingswerkzaamheden kan sprake zijn van bronnen van elektromagnetische velden. Veel voorkomende bronnen (niet uitputtend) zijn:

• Antennes voor mobiele communicatie
• Omroepzenders en omroepapparatuur
• Als op de verdieping onder het dak zich apparatuur bevindt die EMV velden veroorzaakt, zoals onder andere:
  • Ziekenhuizen met o.a. de MRI
  • Industriële bedrijven met:
    • Ovens (bijvoorbeeld in gieterijen)
    • Lassystemen
    • RF-toestellen
    • Magnetisatoren
    • Inductiesystemen
    • Elektrische installaties.

Oplossing 2 Veilige werken op daken met sector- of schotelantennes/paneelantennes voor mobiele communicatie
Collectief

Voor de volgende risicogroepen wordt het voorzorgsprincipe gehanteerd:

• Medewerkers met medische implantaten of op het lichaam gedragen elektronische implantaten zijn niet aanwezig op een dak waar een antenne voor mobiele communicatie op staat. Hiervan kan eventueel worden afgeweken na een individuele beoordeling (zie ook oplossing 4).
• Zwangere medewerkers zijn niet aanwezig op een dak waar een antenne voor mobiele communicatie op staat.
• Jeugdige medewerkers zijn niet aanwezig op een dak waar een antenne voor mobiele communicatie op staat.

Voor dakdekkers die niet behoren tot één van de genoemde risicogroepen geldt:

• Als op een dak alleen schotelantennes staan, dan kunnen dakdekkers op het gehele dak veilig werken.
• Dakdekkers kunnen veilig werken achter sectorantennes/paneelantennes. 
  Let op: Op daken staan vaak meerdere antennes. Als je achter de ene staat, kan het zijn dat je wel voor een andere staat.
• Dakdekkers kunnen veilig werken onder sectorantennes/paneelantennes. Dit houdt in dat de bovenkant van het hele lichaam (hoofd maar ook bijvoorbeeld handen) lager is dan de onderzijde van de sectorantenne/paneelantenne.
  Dit is veelal het geval als op het dakvlak gewerkt wordt en de onderzijde van de sectorantenne/paneelantenne op minimaal 2 meter boven het werkvlak hangt.
• Dakdekkers kunnen veilig werken boven de sectorantennes/paneelantennes. Dit is het geval als de voeten zich hoger dan de bovenzijde van de sectorantennes/paneelantennes bevinden.
• Dakdekkers kunnen veilig werken als de afstand tot de sectorantennes/paneelantennes groter is dan 10 meter.

Het veilige gebied wordt altijd afgezet met afzetlint. Als er al bordjes staan met waarschuwingen, dan wordt het lint tijdens de dakbedekkingswerkzaamheden toch extra geplaatst, zodat niemand ongemerkt de verboden zone inloopt. Afzetten met lint mag alleen achterwege gelaten worden als het echt niet mogelijk is dat dakdekkers de verboden zone kunnen betreden. Dit is bijvoorbeeld het geval als de verboden zone buiten het dakvlak ligt. Of als de toegang tot de verboden zone dankzij afgesloten deuren/hekken onmogelijk is.

Toelichting:
Overige situaties vallen onder oplossing 1. Dit geldt in ieder geval als de werkzaamheden plaats moeten vinden op minder dan 10 meter afstand en ín het bereik van de sectorantennes/paneelantennes, dus in de verboden zone. Bij werk in de verboden zone wordt contact opgenomen met de eigenaar van de antenne en wordt een risicobeoordeling uitgevoerd. Deze beoordeling moet vastgelegd worden in het V&G-plan, de (project) RI&E en/of de TRA.

Voor mobiele communicatie gebruiken netwerkaanbieders op daken voornamelijk sector- en schotelantennes/paneelantennes die vaak met meerdere tegelijk aan een paal, of aan een mast op het dak hangen, of op een stalen constructie zijn bevestigd. 
Schotelantennes zijn, zoals de naam al zegt, schotelvormig. Sectorantennes worden ook wel paneelantennes genoemd. Deze zijn meestal langwerpig en rechthoekig, ongeveer 1 tot 2 meter hoog met een witte of grijze behuizing. Zie onderstaande afbeeldingen. Meer informatie over antennes voor mobiele communicatie staat op de site.

Oplossing 3 Uitschakelen van de zendapparatuur van een radiozendamateur
Bronaanpak

De zendmast van een radiozendamateur zendt alleen als de zendamateur zijn hobby uitoefent. Dakbedekkingswerkzaamheden worden alleen uitgevoerd als radiozendapparatuur niet gebruikt wordt. Dit kan door de apparatuur uit te schakelen of door de werkzaamheden uit te voeren op het moment dat er geen uitzending is. 

Oplossing 4 Maak een individuele beoordeling bij medewerkers met een verhoogd risico bij blootstelling aan straling
Individueel

Medewerkers worden dringend geadviseerd zich te melden bij de bedrijfsarts als er persoonlijke omstandigheden zijn waardoor werken in EMV extra risico met zich meebrengt. 
Alle medewerkers worden hiervan minimaal jaarlijks op de hoogte gesteld door voorlichting. Hierbij wordt expliciet benoemd dat EMV eerder gezondheidsklachten kan geven in geval van:
 

• Op het lichaam gedragen medische hulpmiddelen (bijvoorbeeld een infusiepomp)
• Passieve geïmplanteerde medische hulpmiddelen waar metaal in zit (kunstgewrichten, platen, schroeven, et cetera)
• Actieve geïmplanteerde medische hulpmiddelen (pacemakers, binnenoorprothese, et cetera).
• Geleidende of versterkende voorwerpen (granaatscherven, tatoeages, et cetera).

Als een medewerker zich meldt bij de bedrijfsarts, dan zorgt de bedrijfsarts ervoor dat er een individuele beoordeling plaatsvindt door of onder zijn/haar supervisie. In deze individuele beoordeling wordt nagegaan of de medewerker het dak mag betreden indien er mogelijk sprake is van blootstelling aan EMV. En zo ja, of er specifieke aanpassingen in het werk nodig zijn in verband met deze blootstelling aan EMV. 

Als een werkgever weet dat één van bovenstaande punten van toepassing is op een medewerker, dan zet de werkgever deze werknemer niet in op daken waar sprake kan zijn van elektro magnetische velden. Pas als uit de individuele beoordeling blijkt dat dit wel mogelijk is, wordt deze medewerker weer ingezet.

Toelichting:
De bedrijfsarts kan, via de werknemer, informatie vergaren bij het ziekenhuis dat de medische hulpmiddelen heeft in- of aangebracht. Zij kunnen aangeven of er sprake kan zijn van eventuele verstoringen die optreden wanneer gewerkt wordt in elektromagnetische velden. Ook de handleiding en de leverancier van deze hulpmiddelen kunnen geraadpleegd worden. 

Actieve medische toestellen
Actieve medische toestellen kunnen in (implantaat) of op het lichaam worden gedragen. Zij hebben verschillende functies, zoals het toedienen van medicijnen, het activeren van het lichaam of het meten van lichaamsfuncties. Voorbeelden zijn een pacemaker, defibrillator, gehoorimplantaat, infusiepompje et cetera. De werking van actieve medische toestellen kan verstoord worden door interactie met EMV. Informatie over de storingsgevoeligheid kan voor specifieke medische toestellen opgevraagd worden in de gebruiksaanwijzing of bij de fabrikant. Ook de ziekenhuizen waar het medische toestel is aangebracht kunnen informatie verstrekken over mogelijke bronnen van verstoring door EMV.

Passieve medische implantaten
Medische implantaten met metalen delen kunnen inductief opwarmen in sterke elektromagnetische velden, waardoor oververhitting en daardoor weefselschade op kan treden. Ook kan het implantaat zelf al een elektrisch veld oproepen, het EMV kan dit veld versterken. Voorbeelden van passieve medische implantaten zijn metalen kunstgewrichten, botpennen en -platen, schroefjes, gebitsvullingen, het spiraaltje, hartklepprothesen, chirurgische clips, stents et cetera.

Geleidende of versterkende voorwerpen
Soms kunnen metalen delen en deeltjes in of op het lichaam aanwezig zijn en door een elektromagnetisch veld opgewarmd worden, wat tot verbranding en weefselschade kan leiden. Voorbeelden van inwendige metaaldelen zijn granaatscherven, kogels, piercings en tatoeages. Uitwendige metalen delen zijn bijvoorbeeld horloges, armbanden en kettingen.

Oplossing 5 Jeugdigen werken niet in schadelijke elektromagnetische velden
Individueel

Jeugdigen tot 18 jaar worden niet blootgesteld aan elektromagnetische velden die hoger zijn dan de limieten van de algemene bevolking. 

Jeugdige dakdekkers voeren in de volgende situaties GEEN werkzaamheden uit:

• Op daken waar een antenne voor mobiele communicatie staat.
• Op daken met omroepzenders en -apparatuur (radio en tv: LF, MF, HF, VHF, UHF).
• Op daken met zendinstallaties voor mobiele communicatie (GSM, UMTS, LTE).
• Als op de verdieping onder het dak zich apparatuur bevindt die EMV velden veroorzaakt, zoals onder andere:
  • Ziekenhuizen met o.a. de MRI
  • Industriële bedrijven met:
    • Ovens (bijvoorbeeld in gieterijen)
    • Lassystemen
    • RF-toestellen
    • Magnetisatoren
    • Inductiesystemen
    • Elektrische installaties.

Uit de risico-inventarisatie en -evaluatie (gehele organisatie of bepaalde projecten/klussen) moet blijken welke aanvullende werkzaamheden niet uitgevoerd mogen worden door jeugdigen.

Toelichting:
De organisatie stelt een beleid op voor jeugdigen waarin het onderwerp elektromagnetische velden is opgenomen. Hierin staat in ieder geval welke werkzaamheden jeugdigen niet mogen uitvoeren en de manier waarop voorlichting aan deze groep wordt geregeld.
Een deskundige (bijvoorbeeld van de arbodienst) kan metingen uitvoeren om te bepalen bij welke werkzaamheden de blootstelling aan EMV hoger is dan de limieten voor de algemene bevolking.

Oplossing 6 Zwangeren werken niet in schadelijke elektromagnetische velden
Individueel

Uit voorzorg worden zwangeren niet blootgesteld aan elektromagnetische velden die hoger zijn dan de limieten van de algemene bevolking. Uit de risico-inventarisatie en -evaluatie (gehele organisatie of bepaalde projecten/klussen) moet blijken welke aanvullende werkzaamheden niet uitgevoerd mogen worden door zwangeren.

Zwangeren mogen in ieder geval in de volgende situaties GEEN werkzaamheden uitvoeren:

• Op daken waar een antenne voor mobiele communicatie staat.
• Op daken met omroepzenders en -apparatuur(radio en tv: LF, MF, HF, VHF, UHF).
• Op daken met zendinstallaties voor mobiele communicatie (GSM, UMTS, LTE).
• Als op de verdieping onder het dak zich apparatuur bevindt die EMV velden veroorzaakt, zoals onder andere:
  • Ziekenhuizen met o.a. de MRI
  • Industriële bedrijven met:
    • Ovens (bijvoorbeeld in gieterijen)
    • Lassystemen
    • RF-toestellen
    • Magnetisatoren
    • Inductiesystemen
    • Elektrische installaties.

Toelichting:
Er zijn wetenschappelijke aanwijzingen dat het ongeboren kind voldoende wordt beschermd als de blootstelling van de moeder aan EMV lager is dan de limieten voor de algemene bevolking. In principe mogen zwangeren dus beperkt werken in elektromagnetische velden. Uit voorzorg en voor de duidelijkheid wordt een pragmatische aanpak gekozen: de zwangere werknemer wordt niet blootgesteld aan EMV sterker dan deze bevolkings-limieten. Een deskundige (bijvoorbeeld van de arbodienst) kan metingen uitvoeren om dit te bepalen.

Oplossing 7 Geef voorlichting over EMV
Voorlichting

Geef alle medewerkers die buiten werken en de medewerkers die verantwoordelijk zijn voor het maken van afspraken met opdrachtgevers minimaal jaarlijks voorlichting over elektromagnetische velden. Behandel hierbij minimaal:

• De meest voorkomende bronnen waar een dakdekker mee te maken kan krijgen:
  • Antennes voor mobiele communicatie
  • Omroepzenders en omroepapparatuur
  • Als op de verdieping onder het dak zich apparatuur bevindt die EMV velden veroorzaakt, zoals onder andere:
    • Ziekenhuizen met o.a. de MRI
    • Industriële bedrijven met:
      • Ovens (bijvoorbeeld in gieterijen)
      • Lassystemen
      • RF-toestellen
      • Magnetisatoren
      • Inductiesystemen
      • Elektrische installaties.
  • Gereedschappen, telefoons en verlichting
• Gezondheids- en veiligheidseffecten
  • Laagfrequente EMV (frequentie tussen 0 en 10 MHz) kunnen elektrische stromen opwekken in het lichaam, waardoor zenuwcellen of spieren geprikkeld worden. Dit kan leiden tot tintelingen, pijn of spiertrekkingen.
  • Radiofrequente EMV (frequentie tussen 100 kHz en 300 GHz) kunnen (delen van) het lichaam opwarmen, wat kan leiden tot hittestress of schade aan weefsels of organen.
  • Daarnaast kunnen veiligheidsrisico’s ontstaan als er omkeerbare, kortdurende effecten optreden, zoals duizeligheid of verlies van evenwicht. Dit kan, zeker op het dak, tot ongevallen leiden.
• Wat men kan doen als effecten worden waargenomen (bijvoorbeeld het werk stoppen of contact opnemen met de bedrijfsarts).
• De werknemers die een hoger risico lopen, namelijk:
  • Medewerkers met op het lichaam gedragen medische hulpmiddelen (bijvoorbeeld een infusiepomp)
  • Medewerkers met passieve geïmplanteerde medische hulpmiddelen waar metaal in zit (kunstgewrichten, platen, schroeven, et cetera)
  • Medewerkers met actieve geïmplanteerde medische hulpmiddelen (o.a. pacemakers, defibrillators, cochlea-implantaten, hersenstamimplantaten, binnenoorprotheses, neurostimulators, netvliescodeurs, geïmplanteerde medicatiepompen).
• De mogelijkheid van medewerkers om advies in te winnen bij de bedrijfsarts voor alle werknemers. En dat dit zeer aan te raden is voor medewerkers die een hoger risico lopen bij EMV.
• Dat jeugdigen niet mogen worden blootgesteld aan schadelijke EMV. En dat zij in ieder geval in de volgende situaties GEEN werkzaamheden mogen uitvoeren:
  • Op daken waar een antenne voor mobiele communicatie staat.
  • Op daken met omroepzenders en -apparatuur(radio en tv: LF, MF, HF, VHF, UHF).
  • Op daken met zendinstallaties voor mobiele communicatie (GSM, UMTS, LTE).
  • Als op de verdieping onder het dak zich apparatuur bevindt die EMV velden veroorzaakt, zoals onder andere:
    • Ziekenhuizen met o.a. de MRI
    • Industriële bedrijven met:
      • Ovens (bijvoorbeeld in gieterijen)
      • Lassystemen
      • RF-toestellen
      • Magnetisatoren
      • Inductiesystemen
      • Elektrische installaties.
• Dat zwangeren veilig kunnen werken als de EMV blootstelling lager is dan de limieten voor de algemene bevolking. En dat zij uit voorzorg ook niet mogen werken in dezelfde situaties als jeugdigen dat niet mogen.

Als er op een project sprake is van EMV-bronnen, krijgen medewerkers voor aanvang van het werk aanvullende voorlichting, waarbij behandeld wordt:

• Welke EMV-bronnen er precies zijn en wat de hoogte is van de blootstelling.
• Welke maatregelen genomen zijn en worden om blootstelling aan EMV te voorkomen of verminderen.
• Waar medewerkers veilig kunnen werken en (indien van toepassing) waar niet.
• Of jeugdigen/zwangeren overal mogen werken (indien zij aanwezig zijn op het project).
• Als de EMV-bronnen een blootstelling geven die boven grenswaarden ligt, dan mag de werknemer een arbeidsgezondheidskundig onderzoek ondergaan. In de voorlichting wordt besproken of dit het geval is bij het betreffende project en hoe men zich hiervoor kan aanmelden.

Elektromagnetische velden

CAO BIKUDAK

ARTIKEL 14 ARBEIDSOMSTANDIGHEDEN

9. Sociale partners hebben in de Arbocatalogus Platte Daken, raadpleegbaar via www.arbocatalogus-plattedaken.nl, vastgelegd op welke wijze een werkgever kan voldoen aan de door de overheid gestelde doelvoorschriften over veilig en gezond werken. 

De werkgever dient binnen zijn bedrijf gebruik te maken van de in de Arbocatalogus opgenomen maatregelen toe te passen cq. door te voeren dan wel aantoonbaar zodanige maatregelen te treffen dat er minimaal voldaan wordt aan het in de Arbowetgeving, de Arbocatalogus en deze CAO bepaalde beschermingsniveau.

10. De Branche-Risico Inventarisatie & Evaluatie (Branche-RI&E) maakt integraal onderdeel uit van deze CAO.